Układ odpornościowy pełni kluczową rolę w ochronie organizmu przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi. Niekiedy jednak dochodzi do jego nieprawidłowego działania – zamiast zwalczać zagrożenia z zewnątrz, zaczyna on atakować własne tkanki. Takie schorzenia określamy mianem chorób autoimmunologicznych. Należą do nich m.in. celiakia, zapalenie tarczycy Hashimoto i cukrzyca typu 1.
Czym są choroby autoimmunologiczne?
Choroby autoimmunologiczne to schorzenia, w których układ odpornościowy – zamiast chronić organizm przed infekcjami – zwraca się przeciwko własnym tkankom i narządom. Konsekwencją tego procesu są stany zapalne, uszkodzenia narządów oraz różnorodne objawy zależne od miejsca, w którym toczy się choroba.
Wczesne rozpoznanie jest bardzo ważne, ponieważ umożliwia odpowiednie leczenie i ograniczenie powikłań.
W przypadku celiakii reakcja immunologiczna jest wywoływana przez gluten i prowadzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego.
Jakie inne choroby autoimmunologiczne istnieją?
Istnieje wiele schorzeń autoimmunologicznych, różniących się narządem, który jest atakowany. Do najczęstszych należą:
- choroba Hashimoto – dotyczy tarczycy,
- reumatoidalne zapalenie stawów – powoduje stan zapalny stawów,
- cukrzyca typu 1 – uszkadza komórki trzustki produkujące insulinę,
- toczeń rumieniowaty układowy – może wpływać na skórę, nerki i stawy.
Wspólną cechą jest nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego przeciwko własnemu ciału.
Co dzieje się w organizmie przy chorobach autoimmunologicznych?
W tych chorobach układ odpornościowy błędnie rozpoznaje własne komórki jako obce i zaczyna z nimi walczyć.
Prowadzi to do:
- przewlekłego stanu zapalnego,
- stopniowego uszkadzania tkanek.
W celiakii:
- czynnikiem wyzwalającym jest gluten,
- dochodzi do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego,
- zaburzone jest wchłanianie składników odżywczych.
Zbliżony mechanizm, choć dotyczący innych narządów (tarczycy, stawów, skóry czy trzustki), leży u podłoża pozostałych chorób z tej grupy.
Jakie są przyczyny chorób autoimmunologicznych?
Przyczyny nie są jednoznaczne – choroby te powstają na skutek współdziałania czynników genetycznych i środowiskowych.
Najważniejsze czynniki:
- predyspozycje genetyczne,
- infekcje,
- czynniki hormonalne,
- niekróte czynniki środkowiskowe i stres,
- dieta (np. gluten w przypadku celiakii).
W celiakii niezbędne jest jednoczesne wystąpienie odpowiedniego podłoża genetycznego (geny HLA-DQ2/DQ8) oraz ekspozycja na gluten.
Kiedy warto badać się w kierunku celiakii?
U osób z niektórymi chorobami autoimmunologicznymi ryzyko celiakii jest wyższe.
Dotyczy to m.in.:
- chorób tarczycy,
- cukrzycy typu 1,
- reumatoidalnego zapalenia stawów,
- tocznia,
- pierwotnego zapalenia dróg żółciowych (PBC)
Diagnostyka obejmuje:
- badania krwi (przeciwciała),
- w razie potrzeby biopsję jelita cienkiego.
➡️ Wczesne wykrycie umożliwia szybkie wdrożenie diety bezglutenowej oraz zmniejszenie ryzyka powikłań.
