Zdrowie jelit w celiakii: rola mikrobiomu

lek. Marcin Bzdyra

Mikrobiota człowieka to złożony ekosystem bakterii, wirusów, grzybów i innych mikroorganizmów zasiedlających organizm. Liczbę tych mikroorganizmów szacuje się na dziesiątki bilionów, a ich łączna liczba jest porównywalna z liczbą komórek ludzkiego ciała. Choć w ostatnich latach wiedza na temat mikrobioty znacząco się poszerzyła, nadal nie rozumiemy w pełni wszystkich mechanizmów, za pomocą których wpływa ona na zdrowie i funkcjonowanie organizmu.

Termin „mikrobiota” odnosi się do mikroorganizmów zasiedlających organizm (na skórze, błonach śluzowych, w jamie ustnej czy drogach oddechowych, mikrobiota jelitowa odnosi się konkretnie do tych, które żyją w przewodzie pokarmowym). Szczególne znaczenie dla zdrowia człowieka ma właśnie mikrobiota jelitowa, która wpływa na procesy trawienia, metabolizm, funkcjonowanie bariery jelitowej oraz regulację odpowiedzi immunologicznej.

U osób z celiakią mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę, jednak jej związek z chorobą jest złożony. Badania wskazują, że u pacjentów z celiakią często występuje dysbioza, czyli zaburzenie równowagi mikrobiologicznej charakteryzujące się mniejszą różnorodnością drobnoustrojów, zmniejszoną liczebnością niektórych bakterii uznawanych za korzystne oraz zwiększoną obecnością mikroorganizmów potencjalnie sprzyjających stanowi zapalnemu.

Nie wiadomo jednak jednoznacznie, czy dysbioza jest przyczyną rozwoju celiakii, czy raczej konsekwencją przewlekłego stanu zapalnego i uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Najprawdopodobniej oba mechanizmy wzajemnie na siebie oddziałują. Zaburzenia mikrobioty mogą wpływać na funkcjonowanie bariery jelitowej oraz odpowiedź immunologiczną organizmu, natomiast aktywna celiakia dodatkowo zmienia środowisko jelitowe i skład mikrobioty.

Obecnie podstawą leczenia celiakii pozostaje ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa. Utrzymanie zróżnicowanej mikrobioty może korzystnie wpływać na funkcjonowanie jelit, choć mechanizmy tego działania są nadal intensywnie badane.

Od czego zależy skład mikrobioty?

Skład mikrobioty jelitowej jest bardzo indywidualny i zależy od wielu czynników, takich jak genetyka, sposób porodu, dieta, wiek, styl życia, stosowane leki oraz przebyte infekcje. Każdy człowiek posiada unikalny profil mikroorganizmów, które wspólnie uczestniczą w trawieniu, metabolizmie oraz regulacji odporności.

Rozwój mikrobioty rozpoczyna się już w okresie okołoporodowym. W pierwszych latach życia jej skład dynamicznie się zmienia pod wpływem sposobu karmienia, środowiska i diety. W wieku około 2–3 lat mikrobiota zaczyna przypominać tę obserwowaną u osób dorosłych, choć przez całe życie pozostaje podatna na wpływ czynników środowiskowych.

U dorosłych skład mikrobioty jest względnie stabilny, jednak nadal może ulegać zmianom pod wpływem diety, aktywności fizycznej, stresu, podróży, chorób czy stosowanych leków. Wraz z wiekiem różnorodność mikrobioty może się zmniejszać, co może wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego i układu odpornościowego.

Mimo częściowego uwarunkowania genetycznego mikrobiota może być modyfikowana. Szczególne znaczenie ma dieta bogata w błonnik, warzywa, owoce i produkty fermentowane. Korzystny wpływ wykazują również regularna aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu oraz unikanie niepotrzebnej antybiotykoterapii. Czynniki te mogą wspierać różnorodność mikrobioty i prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

Dysbioza: gdy mikrobiota jelitowa traci równowagę

Jelita naturalnie zawierają ogromną liczbę mikroorganizmów, które pozostają ze sobą w dynamicznej równowadze. Odpowiedni skład mikrobioty wspiera trawienie, produkcję niektórych witamin, utrzymanie szczelności bariery jelitowej oraz prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego.

Zaburzenie tej równowagi określane jest mianem dysbiozy. Może do niego dochodzić pod wpływem antybiotykoterapii, nieprawidłowej diety, przewlekłego stresu, infekcji lub chorób przewlekłych.

Dysbioza może wiązać się z występowaniem objawów ze strony przewodu pokarmowego, takich jak wzdęcia, bóle brzucha, biegunki czy zaparcia. Coraz więcej badań sugeruje również jej związek z zaburzeniami metabolicznymi i immunologicznymi. Należy jednak pamiętać, że sama obecność dysbiozy nie stanowi rozpoznania konkretnej choroby.

Dysbioza w celiakii: przyczyna czy skutek?

U osób z celiakią relacja między mikrobiotą jelitową a chorobą jest szczególnie złożona i nadal pozostaje przedmiotem intensywnych badań. U wielu pacjentów obserwuje się zmniejszoną różnorodność mikroorganizmów oraz zmiany w składzie bakterii jelitowych w porównaniu z osobami zdrowymi.

Nie wiadomo jednak jednoznacznie, czy takie zaburzenia poprzedzają rozwój choroby i zwiększają podatność na nieprawidłową reakcję immunologiczną na gluten, czy też pojawiają się wtórnie do uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. Najprawdopodobniej oba mechanizmy wzajemnie się uzupełniają.

Obecnie podstawą leczenia celiakii pozostaje ścisła, dożywotnia dieta bezglutenowa. Coraz więcej badań wskazuje jednak, że utrzymanie prawidłowej różnorodności mikrobioty może wspierać zdrowie jelit i proces regeneracji błony śluzowej. Dotychczas nie wykazano jednoznacznie, aby rutynowe stosowanie probiotyków było skutecznym leczeniem celiakii, dlatego ich wykorzystanie należy traktować jako potencjalne postępowanie wspomagające, a nie alternatywę dla diety bezglutenowej.