Szacuje się, że zespół jelita drażliwego (IBS) dotyczy około 10–15% populacji, przy czym częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn. Wielu pacjentów zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy dolegliwości zaczynają znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie. Dodatkowym utrudnieniem może być zjawisko overlap (nakładania się objawów), które oznacza nakładanie się objawów różnych chorób lub zaburzeń przewodu pokarmowego, a niekiedy także ich współwystępowanie u tego samego pacjenta. W efekcie podobne dolegliwości mogą wynikać z kilku różnych przyczyn jednocześnie, co utrudnia postawienie jednoznacznej diagnozy i wymaga szczegółowej diagnostyki.
Lek. Marcin Bzdyra, doświadczony gastroenterolog, wyjaśnia w tej rozmowie, czym jest zjawisko overlap, dlaczego prawidłowa diagnoza lekarska jest tak ważna oraz jaką rolę w leczeniu odgrywa dieta low FODMAP.
Co oznacza zjawisko overlap w chorobach związanych ze spożyciem zbóż?
Zjawisko overlap oznacza współwystępowanie lub nakładanie się objawów kilku różnych chorób związanych ze spożyciem pszenicy lub glutenu. W efekcie pacjent może prezentować cechy więcej niż jednej jednostki chorobowej, co utrudnia postawienie jednoznacznej diagnozy.
W tym przypadku dotyczy to przede wszystkim:
- celiakii,
- alergii na pszenicę,
- nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten,
- zespołu jelita nadwrażliwego.
Choć schorzenia te są klasyfikowane jako odrębne jednostki chorobowe, w praktyce klinicznej ich objawy często są zbliżone. Zdarza się, że wyniki badań sugerują celiakię, jednak do potwierdzenia rozpoznania konieczne są kolejne etapy diagnostyki. Inni chorzy zgłaszają wyraźne dolegliwości po spożyciu produktów zbożowych, mimo braku potwierdzenia w standardowych badaniach laboratoryjnych.
Coraz więcej badań wskazuje również, że objawy mogą być wywoływane nie tylko przez gluten. Znaczenie mogą mieć także inne składniki pszenicy, takie jak inhibitory amylazy I trypsyny czy fermentujące węglowodany z grupy FODMAP.
Zjawisko overlap pomaga zrozumieć, dlaczego u części pacjentów nie udaje się przypisać objawów jednej konkretnej chorobie, mimo że dolegliwości są realne i mają istotne znaczenie kliniczne.
W praktyce oznacza to, że:
- ujemny wynik badań w kierunku celiakii nie wyklucza innych problemów związanych ze spożyciem zbóż,
- objawy mają rzeczywiste podłoże biologiczne i nie są wyłącznie wynikiem czynników psychologicznych,
- diagnostyka i leczenie wymagają indywidualnego podejścia do pacjenta
Zjawisko overlap tłumaczy również, dlaczego u części osób dieta bezglutenowa przynosi jedynie częściową poprawę, a skuteczniejsze okazują się bardziej indywidualnie dobrane modyfikacje żywieniowe lub wprowadzenie leczenia farmakologicznego.
Dlaczego tak ważne jest postawienie prawidłowej diagnozy przez lekarza?
Prawidłowa diagnoza pozwala określić rzeczywistą przyczynę dolegliwości i dobrać odpowiednie leczenie. Choć wiele chorób przewodu pokarmowego może powodować podobne objawy, różnią się one mechanizmem powstawania, długoterminowymi konsekwencjami zdrowotnymi oraz wymaganiami dietetycznymi.
Przykładowo nierozpoznana celiakia może prowadzić do:
- niedoborów składników odżywczych,
- osteoporozy,
- zaburzeń płodności,
- zwiększonego ryzyka współistnienia innych chorób autoimmunologicznych.
W innych przypadkach ograniczenia dietetyczne mogą być znacznie mniej restrykcyjne.
Samodzielne rozpoczęcie diety bezglutenowej przed wykonaniem badań może utrudnić lub wręcz uniemożliwić postawienie prawidłowego rozpoznania, ponieważ wyniki badań serologicznych i histopatologicznych mogą ulec normalizacji.
Dlatego właściwa diagnostyka jest kluczowa nie tylko dla skutecznego leczenia, ale również dla uniknięcia niepotrzebnych ograniczeń żywieniowych, które mogą być trudne do utrzymania i prowadzić do niedoborów pokarmowych.
Jakie choroby należy wykluczyć przed rozpoznaniem IBS?
Zespół jelita drażliwego jest rozpoznaniem stawianym po wykluczeniu innych schorzeń mogących powodować podobne objawy.
W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić między innymi:
- celiakię,
- nieswoiste choroby zapalne jelit (chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
- nowotwory przewodu pokarmowego, szczególnie u pacjentów z objawami alarmowymi,
- infekcje jelitowe i choroby pasożytnicze,
- nietolerancje pokarmowe, np. nietolerancję laktozy,
- choroby tarczycy,
- schorzenia ginekologiczne, takie jak endometrioza.
Szczególną uwagę należy zwrócić na objawy alarmowe, takie jak:
- obecność krwi w stolcu,
- niezamierzona utrata masy ciała,
- dolegliwości wybudzające ze snu,
- niedokrwistość,
- gorączka.
Ich obecność wymaga pogłębionej diagnostyki, często obejmującej kolonoskopię oraz dodatkowe badania laboratoryjne i obrazowe.
Dopiero po wykluczeniu innych przyczyn można odpowiedzialnie rozpoznać IBS.
Czy leczenie dietetyczne różni się mimo podobnych objawów?
Zdecydowanie tak. Choć objawy poszczególnych chorób mogą być podobne, zalecenia dietetyczne często znacząco się różnią.
W celiakii konieczne jest przestrzeganie ścisłej diety bezglutenowej przez całe życie.
W przypadku nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten lub pszenicę zakres ograniczeń może być mniejszy i wymagać indywidualnego dostosowania.
U pacjentów z IBS często stosuje się dietę low FODMAP oraz identyfikację indywidualnych produktów nasilających objawy.
Nawet niewielkie różnice w sposobie żywienia mogą istotnie wpływać na skuteczność terapii i jakość życia pacjentów. Dlatego nie warto rozpoczynać restrykcyjnych diet na własną rękę. Najlepsze efekty przynosi współpraca z lekarzem i dietetykiem, którzy pomagają dobrać postępowanie odpowiednie do konkretnej diagnozy.
Nakładające się objawy nie oznaczają, że istnieje jedna uniwersalna dieta dla wszystkich pacjentów. Celem leczenia jest nie tylko złagodzenie dolegliwości, ale także utrzymanie prawidłowego stanu odżywienia i długoterminowa poprawa jakości życia.
