Çölyak Hastalığı

Çölyak hastalığının gelişimine yol açabilen belirli genetik yatkınlıklar vardır. İnsan vücudunda, bağışıklık yanıtının bir kısmını düzenleyen HLA antijenleri bulunur. Çölyak hastalığında bu antijenler özel bir formda mevcuttur ve HLA‑DQ2 ile HLA‑DQ8 olarak adlandırılır.³

Bu HLA risk antijenleri hastalığın gelişimi için gerekli, ancak tek başına yeterli değildir. Tahminlere göre toplumun %14–30’unda HLA‑DQ2 veya HLA‑DQ8 antijenleri bulunmasına rağmen, bu kişilerin yalnızca %2–3’ünde çölyak hastalığı gelişir.⁴

Uygun genetik yatkınlığa sahip bireylerde çölyak hastalığı her yaşta ortaya çıkabilir.⁵

Gluten proteini; buğday, arpa, çavdar, kavuzlu buğday (spelt), kamut, siyez ve tritikale gibi tahıllarda bulunur.

Çölyak hastalarında çok küçük miktarlardaki gluten bile, bağırsağın bağışıklık yanıtını tetikleyerek ince bağırsak mukozasına saldırıya neden olur.

Sağlıklı ince bağırsak mukozası, villus adı verilen çok sayıda küçük çıkıntıya sahiptir. Bu villuslar yüzey alanını artırarak besinlerin kana hızlı geçmesini sağlar.

Çölyak hastalığında villuslar belirgin şekilde düzleşir (villus atrofisi). Bu durum; proteinler, yağlar, karbonhidratlar, vitaminler ve minerallerin emilimini azaltır ve eksiklik belirtilerine yol açar.

Tedavi edilmemiş çölyak hastalığı, vücuttaki birçok organı ve süreci etkileyebilir. Bu nedenle semptomlar kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterebilir.

Gastrointestinal (sindirim sistemi) semptomlar şunlardır:

• Kronik karın ağrısı
• İshal
• Bulantı
• Gaz ve şişkinlik
• Kabızlık
• Yemek sonrası şişkinlik

Ancak çölyak hastalığı tamamen semptomsuz seyreden formlarda da görülebilir.⁶

Tedavi edilmeyen çölyak hastalığında çeşitli eşlik eden hastalıklar gelişebilir. Bunlar arasında:

• Anemi (kansızlık)
• Osteoporoz (kemik erimesi)
• Vitamin ve mineral eksiklikleri

Ayrıca besin intoleransları, ağız yaraları ve nörolojik bozukluklar da görülebilir.⁸

Çölyak hastalığıyla ilişkili önemli bir deri hastalığı da Dermatitis herpetiformis Duhring’dir. Bu hastalık, kızarıklık ve su dolu kabarcıklarla seyreden, şiddetli kaşıntılı bir döküntü ile karakterizedir.

Çölyak hastalarında otoimmün hastalıklar, sağlıklı bireylere kıyasla daha sık görülür (yaklaşık %35).⁹ En yaygın otoimmün hastalık Tip 1 diyabettir. Bunun yanı sıra tiroid ve karaciğer hastalıkları da çölyakla birlikte sıkça görülür.

Tip 1 diyabet

Çölyak hastalığı ve Tip 1 diyabet sıklıkla birlikte görülür. Tip 1 diyabetli bireylerde çölyak hastalığı prevalansı yaşa bağlı olarak %1,6–9,7 arasında değişmektedir.¹⁰
Tersine, çölyak hastalarının %3–6’sında Tip 1 diyabet bulunmaktadır. Bu birlikteliğin nedenlerinden biri ortak genetik yatkınlıktır.

Hashimoto tiroiditi

Tiroid bezinin otoimmün hastalıkları, özellikle Hashimoto tiroiditi, çölyak hastalarında daha sık görülür. Hashimoto tiroiditi, erişkinlerde hipotiroidinin en yaygın nedenidir ve tiroid dokusunun kısmen veya tamamen harap olmasıyla ilişkilidir.

Otoimmün hepatit

Otoimmün hepatit, nadir görülen iltihaplı bir karaciğer otoimmün hastalığıdır. Bağışıklık sistemi karaciğer hücrelerine saldırarak hepatite yol açar. Ortak genetik zemin nedeniyle, çölyak hastalarında genel nüfusa kıyasla daha sık görülür.

Laktoz intoleransı

Tanı öncesinde ve tanıdan hemen sonra, ince bağırsak mukozasındaki hasara bağlı olarak laktoz intoleransı görülebilir.
Glutensiz diyetle bağırsak mukozası düzeldikten sonra laktoz hâlâ tolere edilemiyorsa, bunun nedeni laktaz enziminin genetik eksikliğidir. Bu durum özellikle Güney Avrupa’da yaygındır ve çölyak hastalığından kaynaklanmaz.¹¹

Almanya’da toplumun yaklaşık %16’sının laktoz intoleransı olduğu tahmin edilmektedir.¹²

Dermatitis herpetiformis Duhring

Dermatitis herpetiformis Duhring (DH), şiddetli kaşıntılı, kabarcıklı ve kızarık döküntülerle seyreden inflamatuvar bir deri hastalığıdır.
Vakaların %90’ında döküntüler dirsekler ve ön kollar üzerinde görülür. Ayrıca kalçalar ve dizlerin ön yüzü de sık etkilenen bölgelerdir.
DH tanısı konulduğunda çölyak hastalığı mutlaka vardır; ancak her çölyak hastasında DH görülmez.

Osteoporoz

Çalışmalar, çölyak hastalarının kemik kırığı riskinin arttığını göstermektedir. Bunun temel nedeni, tedavi edilmemiş çölyak hastalarında daha sık görülen **düşük kemik mineral yoğunluğu (osteoporoz)**dur.¹³

Doğurganlık sorunları

Tedavi edilmeyen çölyak hastalığı; kadınlarda kısırlık, erken doğum veya düşük riskini artırabilir ve yenidoğanların doğum ağırlığını olumsuz etkileyebilir.

Çölyak hastalığı henüz tamamen tedavi edilebilir değildir. Ancak katı ve ömür boyu glutensiz diyet, çölyak hastalarının semptomsuz bir yaşam sürmesini sağlar.
Bu diyetle birlikte:

• Semptomlar kaybolur
• Kan değerleri normale döner
• İnce bağırsak mukozası iyileşir¹⁴

Glutensiz diyetin kesintisiz ve istisnasız uygulanması son derece önemlidir. Çünkü bu otoimmün hastalıkta çok küçük miktardaki gluten bile bağışıklık sistemini ve villusları uyarabilir.
Bu durum hemen fark edilmese bile, bağırsak ve genel sağlık üzerinde kalıcı hasarlara yol açabilir.¹⁵